Σαρτρ, εβραϊκό ζήτημα

Αρθρο του Γ. Σιακαντάρη για το βιβλίο του Σαρτρ, «Στοχασμοί για το εβραϊκό ζήτημα»:

«Ο Σαρτρ θεωρεί πως ο αντισημιτισμός είναι ένα δόγμα που στρέφεται κατά των δικαιωμάτων συγκεκριμένων ατόμων. Από αυτή την άποψη ο αντισημιτισμός δεν είναι μια άποψη, αλλά ένα πάθος που δεν προστατεύεται από το δίκαιο της ελευθερίας της γνώμης. Δεν ζητεί την απαγόρευση του αντισημιτισμού, αλλά μόνον επικαλείται το δικαίωμα της πολεμικής εναντίον του. Αυτό είναι κάτι πολύ διαφορετικό από τις σημερινές αντιδημοκρατικές νομοθετικές ποινικοποιήσεις ακόμη και των πιο ακραίων αντιανθρωπιστικών ιδεών. Η δημοκρατία δεν έχει να κερδίσει τίποτε από την απαγόρευση οποιωνδήποτε «ιδεών», ακόμη και όταν αυτές είναι καθαρά αντίθετες με την ιστορική πραγματικότητα.

Στο παρουσιαζόμενο έργο ο Γάλλος υπαρξιστής εξετάζει τον αντισημιτισμό από τρεις πλευρές. Από την πλευρά του αντισημίτη, του δημοκράτη που απορρίπτει τον αντισημιτισμό και του Εβραίου που απορρίπτει την εβραϊκότητά του.

Ο αντισημίτης δεν ξεκινά από τα γεγονότα, δεν τον απασχολούν οι συλλογισμοί, δεν τον πείθουν και δεν έχει επιχειρήματα. Κινείται γύρω από ένα ανορθολογικό πλαίσιο, εντός του οποίου η εμπειρία και τα γεγονότα δεν έχουν καμία θέση, αντιθέτως είναι η ιδέα του Εβραίου που καθορίζει την εμπειρία. Δεν ενδιαφέρεται για την αντιπαράθεση επιχειρημάτων γιατί φοβάται τη λογική και τον διάλογο.

Ο συγγραφέας συνδέει τον αντισημιτισμό με συγκεκριμένες ανθρώπινες ιδιότητες και κοινωνικά στρώματα. Ο αντισημίτης συνδέεται με την αγάπη της εγγείου κληρονομημένης περιουσίας. Οι αφηρημένες μορφές της ιδιοκτησίας τού είναι τόσο ξένες όσο ξένος τού είναι ο αφηρημένος ορθολογικός τρόπος σκέψης. Ο αντισημιτισμός είναι ένα μέσο για να αισθανθούν ιδιοκτήτες, τουλάχιστον της ιδέας της πατρίδας, οι ανήκοντες στη μικροαστική τάξη (τα μεσαία στρώματα, με σημερινούς όρους).

Ο Σαρτρ είναι αμείλικτος, όταν στον αντισημίτη διακρίνει τον οπαδό της μετριότητας και τον εχθρό της ευφυΐας. Με γλαφυρότητα αναφέρει πως η αθεράπευτη μετριότητα του αντισημίτη φτιάχνει μια μαρμαρωμένη αριστοκρατία της αλαζονείας. Ο Εβραίος είναι η παρηγοριά για τη μετριότητα, την απουσία ευφυΐας και τη γενικότερη αποτυχία του αντισημίτη. Η ύπαρξη του Εβραίου είναι το πρόσχημα για να καλυφθεί ο φόβος από τον εαυτό, τις ευθύνες, τη μοναξιά, την αλλαγή, την ίδια την κοινωνία.

Στο δεύτερο μέρος ασχολείται με τον τρόπο που ο δημοκράτης αντιμετωπίζει τον Εβραίο. Ο δημοκράτης θέλει να σώσει τον Εβραίο από τον αντισημίτη. Για να το πετύχει αυτό του αναγνωρίζει τη γενική ιδιότητα του ανθρώπου. Ο γενικός άνθρωπος του δημοκράτη είναι ένας άνθρωπος ξεριζωμένος από τις βιολογικές, πολιτιστικές, πολιτικές και ιστορικές του καταβολές. Ο δημοκράτης, αδιαφορώντας για την πραγματική κατάσταση του Εβραίου, τον διασώζει ως άνθρωπο, για να τον εξουδετερώσει ως Εβραίο. Ο δημοκράτης δεν φοβάται τον εαυτό του, φοβάται όμως κάθε συλλογικότητα, όπως είναι η εβραϊκή.

Η παρατήρηση του Σαρτρ για τους αντίπαλους του αντισημιτισμού, που δεν ενδιαφέρονται για την κατάσταση των Εβραίων, είναι πολύ σημαντική. Οταν όμως οδηγεί σε μια αντίληψη που θεωρεί πως υπάρχει μια αυθεντική και μια αναυθεντική πλευρά του Εβραίου, γίνεται εύκολα παρεξηγήσιμη και επικίνδυνη.

Στο τρίτο και πιο αμφισβητούμενο μέρος του έργου αναλύει τον «αναυθεντικό» Εβραίο, ως εκείνον που φοβάται και ταυτόχρονα αρνείται την εβραϊκότητά του. Την ίδια στιγμή όμως που μέμφεται την άρνηση του Εβραίου να είναι ο εαυτός του, ο ίδιος ο συγγραφέας δεν του δίνει και πολλά περιθώρια να αποδείξει την ταυτότητά του. Ο Σαρτρ, πέρα από τα αμφιλεγόμενα και επικίνδυνα εξωτερικά βιολογικά χαρακτηριστικά που διακρίνει στους Εβραίους, δεν ενδιαφέρεται για άλλα χαρακτηριστικά που θα συμπληρώσουν το παζλ του «αυθεντικού» Εβραίου. Ξεκινώντας από την παραδοχή πως το μόνο κοινό χαρακτηριστικό των Εβραίων είναι το ότι ζουν εντός μιας κοινότητας που τους θεωρεί Εβραίους, οδηγείται σε μια κατάσταση αποκοπής του Εβραίου από την πολιτισμική, εθνική και θρησκευτική του ιστορία.

Ο κατά Σαρτρ αυθεντικός Εβραίος είναι προϊόν μιας κατάστασης που την ορίζουν άλλοι. Συνεπώς ο αυθεντικός Εβραίος καθόλου δεν ορίζει την αυθεντικότητά του. Ο Σαρτρ ακυρώνει έναν πραγματικό και συγκεκριμένο άνθρωπο για να διασώσει έναν πλασματικό Εβραίο. Μάλιστα, για να το πετύχει δεν αρκείται στην απλοποίηση του ορισμού της εβραϊκής ταυτότητας, αλλά και στην απλοποίηση του τρόπου επίλυσης του προβλήματος. Υποστηρίζει, όπως και ο Μαρξ, πως η χειραφέτηση των Εβραίων μπορεί να επιτευχθεί μόνον όταν η σοσιαλιστική επανάσταση θα εγκαθιδρύσει την κοινωνική χειραφέτηση. Βεβαίως το παράδειγμα του υπαρκτού σοσιαλισμού με τραγικότατο τρόπο μαρτυρεί το εντελώς αντίθετο.

Παρ’ όλες αυτές τις παρατηρήσεις μας για τις αμφισβητούμενες θέσεις του Σαρτρ σχετικά με τον ορισμό του αυθεντικού Εβραίου, αξίζει να επισημάνουμε πως το πορτρέτο του αντισημίτη που κατασκευάζει, αποτελεί υπόδειγμα περιγραφής, όχι μόνο του εβραιόφοβου, αλλά και του ρατσιστή, του πατριδοκάπηλου και του εθνικιστή. Πολλοί σύγχρονοι ελληνάρες, βασιλιάδες της ημιμάθειας και του μίσους και αχθοφόροι της μωροφιλόδοξης κενολογίας, θα δουν τον εαυτό τους στον σαρτρικό καθρέφτη. Είναι επίσης διαχρονικό το συμπέρασμά του πως ο αντισημιτισμός και όλες οι ιδεολογίες που οδηγούν στο μίσος κατά του άλλου είναι δικό μας πρόβλημα και όχι πρόβλημα του Εβραίου ή του μετανάστη και του αλλόθρησκου.

Αυτό το βιβλίο ξεχειλίζει από πάθος κατά του φοβικού ανθρώπου, αλλά αποτελεί και ένα μήνυμα εγρήγορσης για όσους πιστεύουν πως πραγματικά μόνο ο συγκεκριμένος άνθρωπος είναι το μέτρο όλων. Αυτό το βιβλίο, παρά τα 60 χρόνια από την πρώτη του έκδοση, σε πολλά σημεία είναι σαν γράφτηκε σήμερα.»

Σαρτρ, Στοχασμοί για το εβραϊκό ζήτημα. Μτφ Α. Σαμαρτζής. Εκδόσεις Εστία.

[ Jean-Paul Sartre, Réflexions sur la question juive (γραμμένο το 1944) ]

Πηγή

Εκτενέστερη βιβλιοκρισία με αποσπάσματα (γαλλικά), εδώ

Advertisements

15 thoughts on “Σαρτρ, εβραϊκό ζήτημα

  1. Αυτές είναι στην καλύτερη περίπτωση ψυχαναλυτικές θεωρίες, όχι κοινωνιολογικές εξηγήσεις. Δυστυχώς στον 20ο αιώνα η κοινωνιολογία αντικαταστάθηκε από την ψυαχανάλυση, όλη η κοινωνία ένα μεγάλο κρεβάτι, εξεταστικό και …κανονικό.
    Ακόμη κι οι αυτοαποκαλούμενοι υλιστές διστάζουν εδώ να εφαρμόσουν καθαρά υλικά κριτήρια (π.χ. εξελικτικός ανταγωνισμός) για ένα φαινόμενο που επαναλαμβάνεται σε πολλές και διαφορετικές εποχές και κοινωνίες.

  2. Η επιλογή βέβαια της ψυχιατρικοποίησης του θέματος δε γίνεται τυχαία.
    Μια διαφορετική προσέγγιση είναι πιθανόν να καταλήγει σε πολιτικώς άβολα συμπεράσματα, που κατά κάποιους ίσως εμπίπτουν και στους αναγκαίους περιορισμούς της ελευθερίας του λόγου.

  3. Εννοείς, φαντάζομαι, ότι η ψυχολογική διάσταση είναι μεν μια πτυχή της πραγματικότητας αλλά ακόμα πιο διαφωτιστική θα ήταν μία κοινωνιολογική εξήγηση.

    Το μόνο πολιτικώς άβολο συμπέρασμα που βλέπω να μπορεί να εξαχθεί είναι ότι οι αντισημίτες έχουν δίκιο – εκτός αν βλέπεις και κάποιο άλλο. Οπως υποστηρίζει και το κείμενο, όμως, η έκφραση ενός τέτοιου συμπεράσματος δεν θα έπρεπε να απαγορεύεται.

  4. Όχι ακριβώς αν και αυτός φαντάζει σαν ένας από τους «κινδύνους». Δίπλα σε αυτόν υπάρχει και ο φόβος ότι συζήτηση επί άλλης βάσεως θα θέσει στο προσκήνιο και άλλα ζητήματα-ταμπού, π.χ. φυλετικές διαφορές IQ, θρησκευτικές διενέξεις καλώς καμουφλαρισμένες σήμερα κ.ά.

  5. Εδώ αρχίζει το μπλέξιμο.
    Ήτοι, ποιες είναι οι προσδοκίες που έχει η κάθε εθνότητα από τον εκάστοτε «δημοκράτη» και αν αυτός θα πρέπει να εφαρμόζει διαφορετικά κριτήρια ανάλογα με τις ευαισθησίες της κάθε εθνότητος.

  6. Βέβαια το «εθνότητα» παίζεται.
    Και, όντως, τίθεται θέμα διαφορετικών κριτηρίων. Δεν είναι όμως έναντι των εβραϊκών ευαισθησιών που πρέπει να υιοθετήσει ο μη εβραίος διαφορετική στάση. Είναι πιο πολύ έναντι της δικής του διανοητικής εντιμότητας.

  7. Βασικά, ο Σαρτρ εγκαινιάζει τη μεταπολεμική κριτική του αντισημιτισμού, η οποία είναι έντονα εθνοκεντρική, ανεξαρτήτως του υποκειμένου που την εκφράζει. Φυσικά, ως εκ τούτου, δεν διεκδικεί υψηλές δάφνες επιστημονικότητας και η ψυχαναλυτική προσέγγιση είναι απλά μια μέθοδος του πετάγματος της μπάλας στην εξέδρα.

  8. Δεν μπορώ να κρίνω αν είναι αντιεπιστημονική. Πάντως το ότι η κοινωνιολογική διάσταση ίσως απουσιάζει δεν της στερεί αυτόματα το ενδιαφέρον ή τη σοβαρότητα.

    Με τα δικά σου κριτήρια ποιού ανάλυση θεωρείς πιο επιστημονική;

  9. Δεν έχω κάποιον υπόψη, όλοι λίγο-πολύ γράφουν σε αυτό το κλίμα. Εγώ πάντως δεν τα βρίσκω πολύ σοβαρά. Μετά το ολοκαύτωμα και ίσως εξαιτίας αυτού, η κριτική του αντισημιτισμού απευθύνεται στην αρνητική στάση απέναντι στην εβραϊκή ταυτότητα, μάλιστα με κριτήρια που εφαρμόζονται και αναδρομικά. Παράδειγμα:

    – Ο Βολταίρος κι οι διαφωτιστές υποστηρίζουν γενικά τη χειραφέτηση όλων, αλλά όπως και για το χριστιανισμό δεν παραλείπουν να επικρίνουν τη δεισιδαιμονία και στον ιουδαϊσμό. Άρα -με βάση τη λογική αυτή- είναι μεν δημοκράτες, αλλά και αντισημίτες, διότι αρνούνται στους εβραίους το βασικό στοιχείο της συλλογικής τους ταυτότητας. [Και πράγματι μια τέτοια κριτική του Βολταίρου, που ήταν και ιδιαίτερα οξύς στους χαρακτηρισμούς του, έχει διατυπωθεί.]

    – Ο Μαρξ και οι οπαδοί του, για τους ίδιους λόγους μπορούν επίσης να ενταχθούν σε αυτήν την κατηγορία, ή λόγω καταγωγής και στην τρίτη περίπτωση, αυτή του εβραίου που απαρνείται την ταυτότητά του.

    Δηλαδή το κοινωνικοϊστορικό φαινόμενο φιλοσοφικοποιείται σε ιδεολογία και αυτή ψυχολογικοποιείται σε ψυχική στάση και προσωπικότητα. Εν τέλει δεν είναι και τόσο ενδιαφέρον.

  10. Δεν ξέρω (και δε θυμάμαι τι έλεγε ο Μαρξ σχετικά). Λες «το κοινωνικοϊστορικό φαινόμενο φιλοσοφικοποιείται». Μάλλον φυσιολογικό μού φαίνεται, παρά αρνητικό. Το αντίθετο θα ήταν προχειρότητα ή πάντως άγονο: το να φιλοσοφείς δηλαδή χωρίς γνώση της ιστορίας.

    Για τον «Αντισημιτισμό» της Αρεντ, πιστεύω δεν έχεις παρόμοιες αντιρρήσεις.

  11. Δεν πιστεύω ότι για ιστορικά γεγονότα χρειάζεται να φιλοσοφεί κανείς. Η φιλοσοφία εισάγει ιδεολογία και αυτή, όποια κι αν είναι, καταλήγει να εμποδίζει την καθαρά επιστημονική μεταχειρίση του ζητήματος.

  12. Θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σε αυτό το σημείο: «Ο δημοκράτης, αδιαφορώντας για την πραγματική κατάσταση του Εβραίου, τον διασώζει ως άνθρωπο, για να τον εξουδετερώσει ως Εβραίο». Το βρίσκω απαράδεκτο, για να μην πω εξοργιστικό, είτε είναι πράγματι θέση του συγγραφέα, είτε συμπέρασμα του δημοσιογράφου. Διότι ο πραγματικός δημοκράτης κανέναν δεν θέλει να εξουδετερώσει. Μόνον οι ψευδώνυμοι δημοκράτες (σαν αυτούς που έχουμε στρατιά και στον τόπο μας) έχουν τέτοιες επιδιώξεις. Και πρώτοι σε αυτό το άθλημα είναι, είτε μας αρέσει είτε όχι, οι ίδιοι οι Εβραίοι. Κάποια μέρα ελπίζω να μπορέσω να το αναπτύξω αυτό σε ειδική ανάρτηση.

    Κέρδισες έναν αναγνώστη, αλλά και ένα φίλο. Να είσαι καλά.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s